Béaloideas na nGlinntí agus an mac tíre fá dheireadh a bhí in Éirinn

[Tá mé fíorbhuíoch do Phobal an Chaistil as cead a thabhairt domh an t-ábhar seo a fhoilsiú. Is leo an chóipcheart i gcónaí]

Seo leabhrán de bhéaloideas Ghlinntí Aontroma, i nGaeilge na nGlinntí, foilisithe ag Pobal an Chaistil.

Ba é Séamus Ó Duillearga a bhailigh an t-ábhar.

Foilsíodh é den chéad uair in ...

Watson, Seosamh: "Séamus Ó Duilearga's Antrim Notebooks - I: Texts", Zeitschrift für Celtische Philologie 40 (1984) 74-117.
____: "Séamus Ó Duilearga's Antrim Notebooks - II: Language", Zeitschrift für Celtische Philologie 42 (1987) 138-218.
____: "Séamus Ó Duilearga's Co Antrim Notebooks", Éigse 20 (1984-5) 187-211.
____: "Seanchas Ghlinntí Aontrama - 1", An tUltach 66:1 (1/1989) 9-11.
____: "Béaloideas", An tUltach 66:10 (10/1989) 9-10.

Tá sé curtha in atheagar ag Seosamh Watson, nótaí le Ciarán Dunbar.

An áite a maraíodh an faolchú fo dheireadh a bhí in Éirinn

Seo scéal amháin den bhailiúchán nach bhfuil le fáil tríd an nasc thuas : 

1.     An mac tíre fá dheireadh a bhí in Éirinn

Mharbh siad an faolchú fá dheireadh a bhí in Éirinn in garraí m'athar, in áite a bheir siad Coill Uisneach air. Ársochaidh[i] mé an dóigh daoibh a fuair siad é amach. Bhí scrios 'gá dhéanamh ar na caoirigh agus [ar] na huain agus cha dtiocfadh leofa a fháil amach goidé bhí 'gá dhéanamh. Chuaigh buachaill de na comharsanaigh amach maidin amháin go moch agus bhí dhá mhadaidh leis. Thoisigh sé siar Sliabh Bearracháin[ii] ach chuaigh sé síos go Lag na Loch - sin áite idir cúl[iii] Chnoc Ramhar[iv] agus Lag na Loch - agus chonaic sé an beathach ag folach ins an fhraoch agus cíob fada a bhí ann. Sin an áite a bhí an fuaimheas aige.

Thill sé chun an bhaile agus deir sé do na comharsanaigh go bhfaca sé an faolchú. Chuaigh siad uilig go léir amach agus a chuile madra maith a bhí aca. Thug sé iad chun an áite a chonaic sé an beathach ag folach. Nuair a chuaigh siad chóir an áite d'éirigh sé. Thaispeáin an fear an áite dhóibh. Chonaic an mhuintir eile agus chonaic na madaidh a bhí leofa é. Chuir siad na madaidh air. Rith sé píosa maith amach chun an tsléibhe ach chonaic sé nach dtiocfadh leis na madaidh a fhágáil. Thiontaigh sé agus rinn sé ar son barr [na creige[v]].

Chuaigh sé go dtí barr na creige a bheir siad Binn Bhán air ach cha dtiocfadh leis [a] fháil síos ansin. Ansin, rith sé go dtí áite a bheir siad Coire air[vi] ach cha dtiocfadh leis fháil amach ón tsléibh. Bha na madaidh ins an taobh amach dhe ansin anuas go dtí Mala na bhFóidí, áite a bhí sé cothrom. Thill siad é agus chuir siad trasna Alt an Deiscirt é agus ansin go dtí Coill Uisneach. Bhí dhá gharraí ann agus bhí neart crainn móra ann. Léim sé thairis an bhalla agus na madaidh ag a sháil. Bhí sé dall leis an fallas agus chan fhaca sé cá áite an raibh[vii] sé ag dul agus bhuail sé a cheann ar chrann mór agus thuit sé agus ansin rinn na madaidh air agus stróic siad ón [a] mhullach go dtí a sháil. Chuala mise gurb é sin an faolchú fo dheireadh a bhí in Éirinn.

Séamas Mac Amhlaidh, Bun na hAbhna, 1920

FOCLÓIR

folach : folú

cíob : cíb, ‘course mountain grass’

fuaimheas : brocais

thill sé : d’fhill sé

thill siad é : thiontaigh siad é

fallás : allas

thuit sé : thit sé

fo dheireadh : faoi dheireadh (i. deireanach)

---

[i] Ársaidh

[ii] Bearrchaid

[iii] Cúl

[iv] Cnámhaire

[v] an chreig

[vi] aire

[vii] robh

Fear a' Bháta - leagan Reachlann

Seo thíos leagan Reachlann den amhrán grá clúiteach Albanach, Fear a' Bháta. 

Is cinnte gurb é seo ceann de na hamhráin is clúití sa Ghaeltacht ar fad agus go bhfuil an clú céanna tuilte aige. 

Tagann an leagan seo as 'Céad de Cheolta Uladh' le hÉnrí Ó Muireasa, (Rinneas atheagar air go pointe chun cuid den chaighdeánú a ruaigeadh).

Tá cuma ar an scéal gur bhailigh an Feirsteach Aoidhmín Mac Gréagóir é. fear a bhailigh cuid mhaith Gaeilge istigh san oileán.

Déarfainn go mbeadh cuma 'an-Albanach' ar an amhrán seo dar le cainteoirí na hathbheochana in Ultaibh inniu agus déarfainn gur a mhalairt a bheadh in intinn an Albanaigh, is é sin le rá go mbeadh cuma Éireannach air dar leis - ach Gaeilge Reachlann atá ann amach is amach.

Ar na mallaibh, chraol TG4 clár faisnéise ar cheol Reachlann, caitheadh cuid mhór den chlár sin ag caint ar 'Fear a' Bháta' - dar ndóigh. 

Ceolann an Reachlainneach Treasa McFaul leagan álainn den amhrán, tugann an saineolaí Sorcha Nic Lochlainn léargas iontach dúinn, mar a thugann Gusty McGurdy i stair an oileáin.


Seo cuid a haon : 

Seo cuid a dó : 

Seo focail an amhráin i leagan Reachraidh : 

Fear A Bháta

I

Théid mé suas ar an chnoc is airde

Féach a bhfeic mé fear a bháta

An dtig thú anocht nó an dtig thú amárach?

Muna dtig thú idir is trua atá mé

 Curfá:

 A fhir a bháta is na horó eile

 A fhir a bháta is na horó eile

A fhir a bháta is na horó eile

Mo shoraidh slán leat gach áit a dtéid thú

 II

Tá mo chroíse briste brúite

 Is tric na deora a rith bho mo shúileann

 An dtig thú inniu nó am bídh mé dúil leat?

 Nó an druid mé an doras le osna thuirseach?

Curfá

III

Is tric mé fiosrach do lucht na mbátan

An bhfeic iad thú nó an bhfeil thú sabháilte 

Ach is ann atá chuile haon á ráite 

Gur gorach mise má thug mé grá duit 

 Curfá

IV 

Gheall mo leannán domh gúna den tsíoda,

Gheall é sin agus breacán riabhach,

Fáinne óir ann a bhfeicfinn íomha,Ach is eagal liom go dean é díchuimhne.

Cúrfá

V

Chan fheil baile beag anns am bidh thú,

Nach dean thú gléas a chur do scíos díot

Beir thú lámh ar do leabhar ríofa 

Ag gabháil duanóg is ag buaireamh níon óg.

Cúrfá

VI

Cé go ndúirt iad go rabh tú éadrom,

Cha do laghdaigh siúd mo ghaol ort,

Ba thú mo aisling anns an oíche,

Is anns an mhaidin  bhá mé dhá éineacht.

Cúrfá

VII

Thug mé gaol duit is chan fhéad mé 'athrú

Cha gaol bliana is cha gaol ráithe

Ach gaol ó thoiseacht nuair bha mé 'mo pháiste

Is nach seasc a choíche me gus cloígh' an bás mé.

Curfá

VIII

Tá mo chairdean go tric a ráite 

Go bhféidí mé d'íomhá a chur ar díchuimhne,

Ach tá an comhairle domh chomh diamhair

Is a bheith a stad an trá 's an líonadh.

Curfá

IX

Tá mo chroí-se a dul in airde 

Chan ó fhidleoir, chan ó chláirseoir,

Ach ó stiúrthóir an bháta,

Is mura dtig tú abhaile is trua mar atá mé.

Curfá

X

Bidh mé tuille go tuirseach deorach,

Mar eala bhán is í i ndiaidh a réabhta,

Gológ bháis aici ar lochán féarach,

Is cách uile in diaidh a tréigsin.

Is dócha gurb é leagan Capercaille de 'Fear ' Bháta' an ceann is clúití inniu : 

Seo leagan Albanach den amhrán : 

Séist:

Fhir a' bhàta, na hóro eile

Fhir a' bhàta, na hóro eile

Fhir a' bhàta, na hóro eile

Mo shoraidh slàn leat 's gach àit' an déid thu

'S tric mi sealltainn on chnoc as àirde

Dh'fheuch am faic mi fear a' bhàta

An dig thu 'n-diugh na 'n dig thu màireach

'S mar dig thu idir gur truagh a tha mi

Tha mo chridhe-sa briste brùite

'S tric na deòir a ruith o m' shùilean

An dig thu nochd na 'm bi mo dhùil riut

Na 'n dùin mi 'n doras le osna thùrsaich?

'S tric mi faighneachd de luchd nam bàta

Am fac' iad thu na 'm bheil thu sàbhailt

Ach 's ann a tha gach aon dhiubh 'g ràitinn

Gur gòrach mise ma thug mi gràdh dhut

Gheall mo leannan dhomh gùn dhen t-sìoda

Gheall e siud agus breacan rìomhach

Fàinn' òir anns am faicinn ìomhaigh

Ach 's eagal leam gun dèan e dìochuimhn'

Ged a thuirt iad gun robh thu aotrom

Cha do lughdaich siud mo ghaol ort

Bidh tu m' aisling anns an oidhche

Is anns a' mhadainn bidh mi 'gad fhaighneachd

Thug mi gaol dhut 's chan fhaod mi àicheadh

Cha ghaol bliadhna 's cha ghaol ràithe

Ach gaol a thòisich nuair bha mi 'm phàiste

'S nach searg a chaoidh gus an claoidh am bàs mi

Tha mo chàirdean gu tric ag innseadh

Gum feum mi d' aogas a leig' air dìochuimhn'

Ach tha 'n comhairle dhomh cho dìomhain

'S bi tilleadh mara 's i toirt lìonaidh

Bidh mi tuille tùrsach deurach

Mar eala bhàn 's i an dèidh a reubadh

Guileag bàis aic' air lochan feurach

Is càch gu lèir an dèidh a trèigeadh

Fear a' Bháta - the Rathlin Version

The following is a Rathlin version of the famous Scottish Gaelic love song, Fear a' Bháta. 

Surely one of the most famous songs in all of Gaeldom and deservedly so.

The following version comes from 'Céad de Cheolta Uladh'. by Énrí.Ó Muireasa, (I have re-edited it slightly to remove a number of unnecessary standardisations).

I seems highly likely to have been collected in Rathlin by the great collector, Belfast man Aoidhmín Mac Gréagóir, who collected a lot of material in the island.

I suspect that this version may seem very Scottish to the ears of revivalist Irish speakers in Ulster today and yet decidedly Irish to speakers of Scottish Gaelic today - but it is Rathlin through and through. 

TG4 have recently broadcast a documentary on the music traditions of Rathlin and naturally, it featured Fear a' Bháta.

Treasa McFaul gives a great rendition, Sorcha Nic Lochlainn gives her expert opinion (in a great TV performance I might add) and Gusty McCurdy gives a great insight in the Island's past.

Here is part one : 

Here is part two : 

Here are the Rathlin Lyrics : 

Fear A Bháta

I

Théid mé suas ar an chnoc is airde

Féach a bhfeic mé fear a bháta

An dtig thú anocht nó an dtig thú amárach?

Muna dtig thú idir is trua atá mé

 Curfá:

 A fhir a bháta is na horó eile

 A fhir a bháta is na horó eile

A fhir a bháta is na horó eile

Mo shoraidh slán leat gach áit a dtéid thú

 II

Tá mo chroíse briste brúite

 Is tric na deora a rith bho mo shúileann

 An dtig thú inniu nó am bídh mé dúil leat?

 Nó an druid mé an doras le osna thuirseach?

Curfá

III

Is tric mé fiosrach do lucht na mbátan

An bhfeic iad thú nó an bhfeil thú sabháilte 

Ach is ann atá chuile haon á ráite 

Gur gorach mise má thug mé grá duit 

 Curfá

IV 

Gheall mo leannán domh gúna den tsíoda,

Gheall é sin agus breacán riabhach,

Fáinne óir ann a bhfeicfinn íomha,Ach is eagal liom go dean é díchuimhne.

Cúrfá

V

Chan fheil baile beag anns am bidh thú,

Nach dean thú gléas a chur do scíos díot

Beir thú lámh ar do leabhar ríofa 

Ag gabháil duanóg is ag buaireamh níon óg.

Cúrfá

VI

Cé go ndúirt iad go rabh tú éadrom,

Cha do laghdaigh siúd mo ghaol ort,

Ba thú mo aisling anns an oíche,

Is anns an mhaidin  bhá mé dhá éineacht.

Cúrfá

VII

Thug mé gaol duit is chan fhéad mé 'athrú

Cha gaol bliana is cha gaol ráithe

Ach gaol ó thoiseacht nuair bha mé 'mo pháiste

Is nach seasc a choíche me gus cloígh' an bás mé.

Curfá

VIII

Tá mo chairdean go tric a ráite 

Go bhféidí mé d'íomhá a chur ar díchuimhne,

Ach tá an comhairle domh chomh diamhair

Is a bheith a stad an trá 's an líonadh.

Curfá

IX

Tá mo chroí-se a dul in airde 

Chan ó fhidleoir, chan ó chláirseoir,

Ach ó stiúrthóir an bháta,

Is mura dtig tú abhaile is trua mar atá mé.

Curfá

X

Bidh mé tuille go tuirseach deorach,

Mar eala bhán is í i ndiaidh a réabhta,

Gológ bháis aici ar lochán féarach,

Is cách uile in diaidh a tréigsin.

Partial Translation

The Boat Man

Chorus

Man of the boat and no one else

Man of the boat and no one else

Man of the boat and no one else

My safe blessing with you everywhere you go

I went up to the highest hill to see

If I could see the man of the boat

Will you come tonight or come tomorrow?

If you do not come between, it's sad I'll be

Chorus

My heart is bruised and broken

And tears flow from my eyes

Will you come today or will I expect you?

Or will I close the door with a tired sigh?

Chorus

I gave you my love, and I cannot change that

Not love for a year, and not just words of love

But love from the beginning, when I was a child

And I will never cease, even when my death bell tolls

Chorus

The most famous version of Fear a' Bháta at the moment is probably the Capercaille version ... 

Here are a version of the Scottish lyrics ...

Gaelic verses

Séist:

Fhir a' bhàta, na hóro eile

Fhir a' bhàta, na hóro eile

Fhir a' bhàta, na hóro eile

Mo shoraidh slàn leat 's gach àit' an déid thu

'S tric mi sealltainn on chnoc as àirde

Dh'fheuch am faic mi fear a' bhàta

An dig thu 'n-diugh na 'n dig thu màireach

'S mar dig thu idir gur truagh a tha mi

Tha mo chridhe-sa briste brùite

'S tric na deòir a ruith o m' shùilean

An dig thu nochd na 'm bi mo dhùil riut

Na 'n dùin mi 'n doras le osna thùrsaich?

'S tric mi faighneachd de luchd nam bàta

Am fac' iad thu na 'm bheil thu sàbhailt

Ach 's ann a tha gach aon dhiubh 'g ràitinn

Gur gòrach mise ma thug mi gràdh dhut

Gheall mo leannan dhomh gùn dhen t-sìoda

Gheall e siud agus breacan rìomhach

Fàinn' òir anns am faicinn ìomhaigh

Ach 's eagal leam gun dèan e dìochuimhn'

Ged a thuirt iad gun robh thu aotrom

Cha do lughdaich siud mo ghaol ort

Bidh tu m' aisling anns an oidhche

Is anns a' mhadainn bidh mi 'gad fhaighneachd

Thug mi gaol dhut 's chan fhaod mi àicheadh

Cha ghaol bliadhna 's cha ghaol ràithe

Ach gaol a thòisich nuair bha mi 'm phàiste

'S nach searg a chaoidh gus an claoidh am bàs mi

Tha mo chàirdean gu tric ag innseadh

Gum feum mi d' aogas a leig' air dìochuimhn'

Ach tha 'n comhairle dhomh cho dìomhain

'S bi tilleadh mara 's i toirt lìonaidh

Bidh mi tuille tùrsach deurach

Mar eala bhàn 's i an dèidh a reubadh

Guileag bàis aic' air lochan feurach

Is càch gu lèir an dèidh a trèigeadh

Interesting Conclusion on Galloway Gaelic

Roibeard Ó Maolalaigh’s has some interesting conclusions on Galloway Gaelic.

"Assuming that our derivations are correct, the Galloway evidence is quite unique in Scottish terms as it unequivocally points towards the Irish type of of b- to m- and by implication implies that the Irish systern of eclipsis may have been a feature of Galloway Gaelic. It is noteworthy that the Galloway evidence, unlike that of other areas in Scotland, provides examples of the eclipsis of b- following the eclipsing genitive plural article. The Galloway evidence raises several interesting questions. In terms of the eclipsis of b-, Galloway appears to align with Irish and Manx. This suggests a geographical division of eclipsis on a north-south axis connecting Ireland, Man and Galloway but separating these areas from the rest of Scotland. Such an isogloss forces us to think in terms of Northern versus, Southern Gaelic opposed to Eastern versus Western Gaelic, a division which has been suggested independently elsewhere (6 Buachalla 1988, 58). This isogloss, though explicable in terms of a linguistic continuum, nevertheless raises certain questions with regard to the date and moreover the origin of the settlement of Galloway. It also raises questions about the status of Manx in relation to Irish and Scottish Gaelic. Such considerations are, however, outwith the scope of the present chapter.[1]"

---

[1] Ó Maolalaigh (Roibeard): Place-Names as a Resource for the Historical Linguist.

In Uses of place-names (1998), pp. 12–53.

Discusses a number of linguistic features of Irish and Scottish place-names, incl. fossils of neuter gender, lenition, eclipsis, and -in ∼ -ie variation and -ach in Scottish place-names.

Na Coimhearsnaigh (teanga) ba dheise do Reachlainn

Is le fada a bhí gaol Ghaeilg Reachlann le canúintí Ghaeilge eile ina ábhar díospóireachta, cuid mhaith den díospóireacht chéanna, ní raibh mórán de bhunús eolais léi.

Is é an rud atá á phlé anseo agam ná cúrsaí tuisceana, gan aird a thabhairt ar lipéid ar nós ‘Éireannach’ nó ‘Albanach’, lipéid nach bhfuil aon chiall leo agus an t-ábhar teangeolaíochta seo á phlé dar liomsa[i].

Ach cheana, is é lom na fírinne ná nach bhfuil mórán amhras ann faoin ábhar seo. Is é an chanúint Ghaeilge a ba chosúla le G. Reachlann ná G. na nGlinntí Aontroma, “practically the same language” a bhí ann. 

(Bhí, ar ndóigh, cuid difríochtaí suntasacha ann agus pléifidh mé iad siúd amach anseo).

Seo tuiscint Nils Holmer (an saineolaí a ba mhó ar G. Reachlann agus ar G. na nGlinntí agus G. Earra-Ghàidheal chomh maith) ar an ábhar :

“According to Prof 0’Rahilly {Irish Dialects, p. 191), the dialect is essentially a Scottish dialect ... If it be admitted that this is a characteristic specimen of Gaelic of the Scottish type, it must not, however, be thought that the difference between the Rathlin dialect and, for instance, that of Kintyre or Arran is approximately the same as between the latter and that of Islay or Skye. Though the distance between Rathlin and the Mull of Kintyre is only about one tenth of the distance between the latter and Skye, the differences are far greater.”

“And, though historically the Rathlin dialect shows closer affinities with Scottish than with Irish Gaelic, the external similarities with the neighbouring Irish dialects are more prominent. This means that a person from Tirconnel would not have very great difficulty in understanding a Rathlin man, while a native speaker from the opposite part of Antrim speaks practically the same language.”

“The morphological similarities between Rathlin and southern Scotland are altogether remarkable. This fact, like so many others, is accounted for in part by Irishisms in southern Scottish Gaelic, in part by the strong Scottish influence on northern Irish.”

Is féidir le duine éisteacht le G. Reachrann anseo.

I dtaca leis an Alban de, glactar leis go coitianta go bhfuil G. Cheann Tíre níos cosúla le G. Reachlann mar tá sé níos deise do Reachlainn go fisiciúil agus / nó glactar go bhfuil G. Íle is cosúla le G. Reachlann mar gheall ar an ‘Éireannachas’ atá ar fáil ann.

Ní fíor é sin áfach. Is é an chanúint Albanach is cosúla le Reachlainn ná G. Árann. Lena chois sin, ba chosúla G. Cheann Tíre le G. Reachlainn ná G. Íle.

Is féidir liom féin a dhearbhú go bhfuil cosúlacht ar leith idir G. Reachlann agus G. Árann. Is féidir éisteacht le G. Árann ar shuíomh Thobar an Dualchais anseo.

(Go rabh míle maith agat Crìostòir-Pòl de Piondargás as a sin a rá liom!)

Is léir mar sin, nach ceist chomharsanacht thíreolaíochta amháin é seo ach go mbaineann sé chomh maith le himtharraingt chanúnach. Mar gheall ar sin, caithfear measúnú go raibh G. Gall-Ghaidhealaibh agus G. Inbhir-Àir an-‘Éireannach’ ar fad.

Is féidir éisteacht le G. Cheann Tíre anseo. Agus le G. Íle anseo.

An mbíodh G. Reachlann níos cosúla le G. Árann ná G. Dhoire mar shampla (is féidir éisteacht le G. Dhoire anseo)?.

Déarfainn go mbíodh cumarsáid le cainteoir Dhoire rud beag níos éasca ná le cainteoir Árann ach nach mbeadh mórán d’fhadhb ann le ceachtar acu do chainteoir Reachlann.

Is dóigh liom fosta, go mbeadh G. Reachlann chomh cosúil céanna le G. Thoraigh i dTír Chonaill agus a bheadh sí le G. Íle.

---

[i] [Féach, Ó Baoill (Colm): The Gaelic continuum. In Éigse 32 (2000), pp. 121–134. ad B. Ó Cuív 1951, Irish dialects and Irish-speaking districts (BILL III: 1240). Reexamines the grammatical features that traditionally have justified the linguistic divide between Irish and Scottish Gaelic. It is argued that the differences between the transitional dialects of NE Ireland and SW Scotland never prevented mutual intellegibility.]